Vindplaats zingeving> Steekwoorden
Steekwoorden – dwingende controle leren herkennen
Je merkt een cliënt op die twijfelt, inconsistent overkomt of de partner beschermt. Standaardvragen zoals "Voel je je veilig?" leiden vaak tot ontkennende of geblokkeerde antwoorden.
Steekwoorden
De subtiele taal van dwingende controle leren herkennen
Voor professionals die voorbij de vraag “Is er geweld?” willen leren kijken.
“Is er geweld?”
“...Nee.”
“Waarom ga je dan niet weg?”
Stilte. Een blokkade.
Misschien herken je dit uit je eigen praktijk.
Een cliënt vertelt niet helemaal logisch. Beschermt de partner. Bagatelliseert wat er gebeurt. Zegt dat het allemaal wel meevalt. Of komt steeds terug in dezelfde situatie, terwijl je als professional denkt: maar waarom gaat deze persoon dan niet weg?
Juist daar kan belangrijke informatie zitten.
Dwingende controle laat zich namelijk niet altijd zien als een incident. Het kan zichtbaar worden in een patroon van kleine aanpassingen, regels, kritiek, financiële afhankelijkheid, isolatie, angst en voortdurend anticiperen op de reactie van een ander.
Voor professionals die willen leren luisteren naar de onderstroom van dwingende controle
Wat is Steekwoorden?
Steekwoorden is een audioreeks voor professionals die te maken krijgen met relationele onveiligheid en dwingende controle.
Je luistert naar korte, fictieve praktijksituaties. Geen theorie op afstand, maar situaties zoals ze zich in het dagelijks leven kunnen voordoen.
Aan de keukentafel. In een telefoongesprek. In een verhaal dat op het eerste gezicht misschien helemaal niet over onveiligheid gaat. Want soms zit de belangrijkste informatie niet in wat iemand letterlijk zegt, maar in wat steeds terugkomt. In de kleine woorden. De stiltes. De twijfel. De aanpassingen. De regels waar niemand ooit afspraken over heeft gemaakt.
Steekwoorden maakt die onderstroom hoorbaar.
Van incident naar patroon
Bij huiselijk geweld richten we ons vaak op de zichtbare gebeurtenissen:
Is er geslagen?
Is er gedreigd?
Is er sprake van fysiek geweld?
Echter, dwingende controle kan zich op subtielere manieren manifesteren. Denk bijvoorbeeld aan:
- steeds subtieler wordende kritiek;
- een afname van financiële of sociale bewegingsvrijheid;
- voortdurend rekening houden met de stemming van de partner;
- ongeschreven regels waaraan iemand zich probeert te houden;
- blijvende twijfels aan het eigen oordeel;
- het beschermen of verdedigen van de partner;
- een leven dat geleidelijk kleiner wordt.
Dit betekent echter niet dat elk afzonderlijk signaal automatisch wijst op dwingende controle.
Het draait om het patroon. En dat patroon kan in een gesprek vaak onopgemerkt blijven.
Luisteren in vier lagen
De opzet van Steekwoorden volgt vier vaste stappen.
1. De scène
Wat gebeurt er precies? Wat wordt er gezegd, en wat schuilt er tussen de regels? Hoe ervaart de cliënt deze situatie?
2. De oppervlakte
Wat ziet of hoort de professional? Welke conclusies lijken voor de hand liggend? Bijvoorbeeld, een cliënt die terugkeert naar een partner kan gemakkelijk worden gezien als iemand die “niet wil veranderen”. Maar wat gebeurt er als je dieper luistert?
3. Traumasensitief kijken
Welke stressreacties, beschermingsmechanismen of overlevingsstrategieën spelen mogelijk een rol? Dit is niet bedoeld om een diagnose te stellen, maar om gedrag beter te begrijpen.
Wat eruitziet als onwil, kan ook een manier zijn geweest om te overleven.
4. De praktische sleutel
Welke vraag kun je vervolgens stellen? Stel een vraag die ruimte biedt, ruimte voor veiligheid, ruimte voor twijfel en het eigen verhaal. Ruimte voor wat iemand nodig heeft.
Waarom heet het Steekwoorden?
Omdat je soms maar een paar woorden nodig hebt om iets op het spoor te komen. Een cliënt zegt: “Ik moet gewoon wat beter opletten.” Of: “Hij bedoelt het niet zo.” Of: “Ik wil geen gedoe.” Of: “Ik weet het eigenlijk niet meer.” Op zichzelf zijn het gewone zinnen. Maar samen kunnen ze iets vertellen over wat er onder de oppervlakte gebeurt. Steekwoorden zijn geen bewijs. Ze zijn een uitnodiging om verder te luisteren.
Zoals een draadloos signaal is dwingende controle continu in de ruimte aanwezig. Steekwoorden maakt deze onzichtbare frequentie hoorbaar
disclaimer:
De dialogen die je hoort zijn fictief. Ze zijn geschreven vanuit thema’s en ervaringen die in de praktijk voorkomen, maar vormen geen letterlijke weergave van gesprekken met cliënten. Personen, situaties en details zijn samengesteld en aangepast om de privacy van betrokkenen te beschermen. Wat je hoort is dus een fictief verhaal, geïnspireerd door de werkelijkheid. Je hoort in de opnames mijn stem (Beatrijs).
🎧 Luister direct naar de zes afleveringen
Praktijkkaarten: Wat kun je wél vragen?
Bij de audioreeks vind je zes praktijkkaarten.
‘Wat kun je wél vragen?’
Deze kaarten zijn ontworpen om je te helpen signalen van mogelijke dwingende controle zorgvuldig te verkennen en bespreekbaar te maken. Ze dienen als een praktisch hulpmiddel, aanvullend op je professionele kennis en ervaring. Ze zijn niet bedoeld om conclusies te trekken op basis van één enkel signaal, maar om je te ondersteunen bij het stellen van betere vragen.
Download de zes praktijkkaarten en pas ze toe in je eigen praktijk.
Je moet soms lang op de drempel van de vragen staan eer je je voet durft zetten op de trede van de antwoorden [Rainer Maria Rilke]
Van herkennen naar handelen
Herkennen is de eerste stap. Maar wat doe je als je vermoedt dat er meer aan de hand is? In dat geval is het cruciaal om niet te snel te confronteren, verklaringen te geven of oplossingen aan te dragen.
Een professional kan juist ondersteunen door:
te vertragen → te luisteren → te onderzoeken → de veiligheid centraal te stellen.
Meer lezen:
Achtergrond en bronnen
Steekwoorden is geïnspireerd door inzichten uit onderzoek en literatuur over onder andere dwingende controle, trauma, overlevingsstrategieën en het herkennen van relationele onveiligheid.
Onder andere:
- Fisher, J. (2017). Healing the Fragmented Selves of Trauma Survivors: Overcoming Internal Self-Alienation. Routledge.
- Katz, E. (2016). Beyond the physical incident model: How children living with domestic violence are harmed by and resist regimes of coercive control. Child Abuse Review, 25(1), 46–59.
- Katz, E. (2022). Coercive Control in Children's and Mothers' Lives. Oxford University Press.
- Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
- Maté, G. (2003). When the Body Says No: The Cost of Hidden Stress. Vintage Canada.
- Porges, S. W. (2022). Polyvagal Theory: A Science of Safety. Frontiers in Integrative Neuroscience, 16, 871227.
- Porges, S. W. (2025). Polyvagal Theory: Current Status, Clinical Applications, and Future Directions. Clinical Neuropsychiatry, 22(3), 175–191.
Over de polyvagaaltheorie
De polyvagaaltheorie van Stephen Porges biedt een invloedrijk theoretisch kader voor het begrijpen van de relatie tussen autonome regulatie, veiligheid, sociale verbondenheid en stress.
De theorie wordt toegepast binnen verschillende vormen van traumagericht werken. Tegelijkertijd zijn verschillende neurofysiologische en evolutionaire uitgangspunten van de theorie onderwerp van wetenschappelijke discussie.
Binnen Steekwoorden wordt deze theorie daarom gebruikt als een mogelijk theoretisch perspectief, niet als vaststaand verklaringsmodel voor het gedrag of de ervaring van een individuele cliënt.
Belangrijk
Vermoed je bij iemand sprake van acute onveiligheid of direct gevaar? Volg dan de daarvoor geldende professionele richtlijnen en neem bij acuut gevaar contact op met de hulpdiensten. Bekijk en download dit handige kaartje: Plan B.
Voor meer informatie over dwingende controle kun je ook terecht bij gespecialiseerde organisaties, zoals het Expertise Centrum Dwingende Controle en Het Verdwenen Zelf.
Verder met Steekwoorden?
Luister naar de audioreeks.
Download de praktijkkaarten.
En oefen met het luisteren naar wat vaak niet direct wordt uitgesproken.
Want soms begint effectieve hulpverlening met een simpel steekwoord.
Infochart
Meer tools voor traumasensitief werken:
-
Zichtkaart themaset
-
Zichtkaart themaset
-
Zichtkaart themaset
-
Zichtkaart themaset
